Quẻ Địa Phong Thăng (46): tích nhỏ thành cao lớn

Địa Phong Thăng là quẻ thứ 46, Khôn (đất) ở trên, Tốn (gió, cây) ở dưới: hạt cây nằm trong lòng đất, đội đất mà lên dần. Thăng là đi lên. Lời quẻ "nguyên hanh, dụng kiến đại nhân, vật tuất, nam chinh cát": rất thông, nên đi gặp bậc đại nhân, đừng lo, tiến về phương nam thì tốt. Sáu hào không có chữ hung nào.

Tượng quẻ: cây không nhảy lên

Ở đây Tốn được đọc theo tượng Mộc, cây. Cây nằm dưới đất, mềm, nhưng có chiều đi lên. Khôn ở trên thuận theo, không cản. Đất mềm thì rễ ăn sâu, thân vươn cao; cái lên của Thăng là cái lên có gốc.

Thoán truyện: "Nhu dĩ thời thăng", cái mềm theo thời mà lên. Rồi giải tiếp đại ý: dưới thì nhún theo, trên thì thuận, hào cứng ở giữa có ứng, vì thế mà rất thông. Không có hào nào phải gắng sức chống lại ai; cả quẻ đi lên theo đà.

Lời quẻ: chữ "dụng" và phương nam

Lời quẻ: "Thăng, nguyên hanh, dụng kiến đại nhân, vật tuất, nam chinh cát." Nhiều quẻ khác viết "lợi kiến đại nhân", lợi khi gặp bậc đại nhân. Thăng viết "dụng kiến", nên đi gặp. Một bên là gặp được thì tốt, một bên là chủ động tìm đến. Cây lên được là nhờ ánh sáng; người lên được thường nhờ có người đi trước chỉ đường.

"Nam chinh cát": Thoán giải là chí được thực hiện. Phương nam theo Hậu Thiên là quẻ Ly, chỗ sáng; đi về phía nam là đi về phía có ánh sáng. Nên đọc như một ẩn dụ hơn là chỉ hướng trên bản đồ.

Đại Tượng: thuận đức, tích nhỏ

Trong đất mọc cây là Thăng; người quân tử nhân đó thuận theo đức, tích cái nhỏ mà thành cao lớn. Câu này đáng giá cho bất cứ ai đang học một nghề: không có bước nhảy nào thay được những năm tích từng chút. Bài quẻ dịch về khởi nghiệp đặt Thăng cạnh Tấn chính vì chỗ khác nhau này.

Sáu hào

Sơ lục — "Duẫn thăng, đại cát"

Được tin mà lên, cả tốt. Hào mềm ở dưới cùng, thuận theo hai hào dương bên trên. Bước đầu lên được là nhờ người trên tin.

Cửu nhị — "Phu nãi lợi dụng thược, vô cữu"

Có lòng thành thì lễ đơn sơ cũng dùng được, không lỗi. Câu này đã gặp ở hào hai quẻ Tụy. Hào dương ở giữa, thật lòng với người trên, không cần lễ lớn.

Cửu tam — "Thăng hư ấp"

Lên vào ấp trống. Phía trước là ba hào âm, không gì ngăn, đi như vào chỗ không người. Lời hào không nói tốt xấu; dễ quá thì nên tự hỏi vì sao dễ.

Lục tứ — "Vương dụng hanh vu Kỳ Sơn, cát, vô cữu"

Vua làm lễ ở núi Kỳ, tốt, không lỗi. Kỳ Sơn là đất gốc của nhà Chu. Lên tới gần đỉnh thì quay về tạ gốc của mình.

Lục ngũ — "Trinh cát, thăng giai"

Giữ chính thì tốt, lên từng bậc thềm. Ở ngôi tôn mà vẫn đi từng bậc, không nhảy cóc. Hình ảnh bậc thềm là cái lõi của cả quẻ.

Thượng lục — "Minh thăng, lợi vu bất tức chi trinh"

Lên trong mờ tối, lợi ở sự chính không ngơi nghỉ. Đã ở trên cùng mà vẫn muốn lên là lên trong mù quáng; chỉ còn cách đổi cái muốn lên thành sự bền bỉ tu dưỡng.

Gieo được Thăng thì đọc thế nào

Việc làm. Thăng hợp với tiến từng bước đo được: học thêm, nhận việc lớn dần, mở rộng có lộ trình. Lời quẻ khuyên chủ động tìm người dẫn đường, người có thể nâng đỡ. Hào ba là lời dặn khéo: lúc mọi cửa đều mở thì càng nên soát kỹ.

Quan hệ. Thuận cho việc gặp người lớn tuổi, cấp trên, thầy. Lục tứ nhắc nhớ gốc: người đã giúp mình lúc đầu.

Việc chờ đợi. Đến chậm mà vững; lời quẻ nói "đừng lo". Nhưng hào cuối nhắc: lên mãi phải có chỗ dừng.

Gieo được Thăng không có nghĩa là sẽ được đề bạt; nó tả một thế lên dần và cách đi lên cho có gốc.

Quẻ trước, quẻ sau và các quẻ liên quan

Tự Quái truyện: "Tụ nhi thượng giả vị chi Thăng", tụ lại rồi đi lên gọi là Thăng, nên Thăng đứng sau Trạch Địa Tụy. Sau Thăng, đại ý: lên mãi không thôi thì ắt khốn, nên tiếp bằng Trạch Thủy Khốn. Đây là một trong những mắt xích Tự Quái đáng nhớ nhất: cái lên không biết dừng tự dẫn tới chỗ kẹt.

• Quẻ đảo: Tụy. Gom lại rồi mới lên.
• Quẻ đối: Thiên Lôi Vô Vọng, không càn bậy. Thăng lên theo thời, Vô Vọng giữ cho đừng lên sai cách.
• Quẻ hỗ: Lôi Trạch Quy Muội. Bên trong cái lên có chuyện nương tựa; đi lên bằng chỗ dựa thì phải biết vị trí của mình.